Koronavirüs Aşısı

Koronavirüs Aşısı

Dünyada büyük bir salgına ve yüzbinlerce kişinin ölümüne neden olan koronavirüs için aşı üretimi çalışmaları son aşamalara geldi. Yeterince güçlü bağışıklık sağlayan bazı aşılar kullanım için resmi onay almış durumda.

Koronavirüs Aşısı Son Durum

Bütün dünyada çok sayıda merkezde koronavirüs aşısı için bilimsel çalışmalar devam ediyor. Bu çalışmaları yapan grupların bir kısmı dünya çapında üretim ve satış için gerekli olan basamaklardan sonuncusu olan Faz 3 aşamasına gelmiş durumda. Bu aşamada üreticiler ellerindeki aşıları olabildiği kadar büyük sayıda sağlıklı insanda deneyerek koronavirüse karşı bağışıklık sağlama yetkinliği ve yan etkiler için veri toplamaya çalışmakta.

Türkiye’de koronavirüs aşısı çalışmalarında en ileri aşamada olan üretim ekibi Koçak Farma ilaç şirketi ve Erciyes Üniversitesi (ERÜ) işbirliğidir. Bu işbirliği tarafından üretilen ERUCOV-VAC adlı inaktif aşı üretimi Faz 1 aşamasında bulunmakta. Bu aşının Faz 2 çalışmaları 2021 yılında ocak ayında başlanacak fakat piyasaya sunum ve yaygın kullanım için başlama tarihi hakkında kesin bilgi verilmemekte. (1)

Dünyada koronavirüs aşısı üretmek için çalışan gruplardan Pfizer-Biontech (ABD ve Almanya), Moderna (ABD) ve Oxford Üniversitesi-AstraZeneca (İngiltere) son aşamayı yani Faz 3 çalışmalarını tamamlamak üzere. Aşı çalışmalarında en ileride olan Pfizer-Biontech ve Moderna tarafından ürettikleri aşının onayı için ABD onay makamı olan FDA (Federal Drug Administration) başvurusu yapıldı. Bunun yanında Pfizer-Biontech aşısı İngiltere ve ABD’den “acil kullanım için” onay aldı. Bu iki ülkede öncelikle sağlık çalışanları olmak üzere Pfizer-Biontech tarafından üretilen koronavirüs aşısının uygulaması başladı.(2)

Koronavirüs Aşısı Türleri

Eskiden aşılar çoğunlukla hastalık yapıcı etkisi zayıflatılmış (atenüe) virüsler ile yapılmaktaydı, bu üretim yöntemi uzun sürmekte ve aşıların maliyeti fazla olduğundan aşı satış fiyatı da fazla olabiliyordu. Teknolojik gelişmeler ve insan bağışıklık sistemi hakkında bilgilerin artması sayesinde günümüzde aşı üretimi kolaylaşmış ve bir çok yeni aşı üretim teknolojisi geliştirilmiştir. Aşağıda günümüzde koronavirüs aşısı yapımında kullanılan dört ana teknolojinin açıklamasını göreceksiniz. (3, 4, 5)

mRNA Aşıları – Laboratuarda insan hücrelerine koronavirüs antijeni üretimi emri verecek olan mRNA yapısındaki karmaşık moleküller üretilir. Oluşturulan mRNA molekülleri dayanıklı olamalarını sağlayan koruyucu yağ molekülleri ile kaplanır. Bu karmaşık molekül aşı üretiminde kullanılır ve bu aşıların yapılmasıyla insan hücreleri içine girer. Bundan sonra hücreler vücutta bağışıklık tepkisi yaratacak koronavirüse ait antijen denilen molekül parçacıklarını üretir. Bu aşamadan sonra antijenle karşılaşan bağışıklık sistemi koronavirüs karşısında savunma için kullanacağı antikor denilen molekülleri üretmeye başlar. Bu aşıda mRNA molekülünü korumak için kullanılan yağ moleküllerinin yapısı sadece -70 °C derecede bozulmadan kalabilir, bu yüzden özel buzdolapları içinde saklanmalıdır. (Üretici şirketler; Pfizer/BioNTech ve Moderna)

Vektör Aşıları – Bu aşıların üretiminde ilk olarak insanlarda hafif bir hastalık yapabilen adenovirüslerin genetik yapısı değiştirilir. Bunun için adenovirüs içinde bulunan genetik kod üzerine koronavirüs antijeni üretmesi için bir molekül eklenir. Daha sonra genetik yapısı değiştirilmiş adenovirüslerden oluşan aşı bir insana uygulandığında adenovirüs insan hücreleri içine girer ve hücreler tarafından koronavirüs antijeni üretilir. Bu antijen kan dolaşımına katılarak bağışıklık sistemini uyarır ve koronavirüse karşı savaşmakta kullanılan antikor üretimi başlar. (Üretici şirketler; Oxford/AstraZeneca, Janssen ve Sputnik)

Protein Alt Ünitesi Aşısı – Bu tür aşıların üretiminde hastalık yaratan virüsün yapısında bulunan insan bağışıklık sisteminin tepki yarattığı bazı protein veya şeker molekülü parçacıkları kullanılır. Üretim sırasında ilk olarak bu virüs parçacıkları saptanır ve bunların çok miktarda üretilmesi için genetik olarak değiştirilmiş maya veya bakteriler gibi canlı hücreler kullanılır. Hücrelerin ürettiği virüse ait protein veya şeker molekülü parçacıkları saflaştırıldıktan sonra koruyucu maddeler ve insan bağışıklık sistemi tepkisini çoğaltan ilaçlar eklenerek aşı oluşturulur. (Üretici şirketler; Novavax ve Sanofi)

İnaktif Virüs Aşısı – Bu tür aşının üretiminde ilk aşamada uygun bir besleyici ortam içinde çok miktarda koronavirüs üretilir. Daha sonra koronavirüsler radyasyon, kimyasal maddeler veya ısı ile öldürülür yani inaktive edilir. Bu inaktif ve hastalık yapması mümkün olmayan koronavirüsler aşı uygulanması için uygun dozda paketlenir. (Üretici şirketler; Sinovac ve Koçak Farma/ERÜ)

Koronavirüs Aşısı Yan Etkileri

Günümüze kadar yapılan koronavirüs aşısı çalışmalarında gönüllü insanlar üzerinde uygulamalar sonrasında sıradışı bir yan etki bildirilmemiştir. Aşı uygulanan az sayıda gönüllü tarafından aşı yerinde ağrı, şişlik ve kızarıklık oluştuğu belirtilmiştir. Diğer yandan koronavirüs aşısı yapılan kişilerde diğer hastalıklar için kullanılan aşılarda olduğu gibi kas ağrıları, baş ağrısı, halsizlik ve ateş gibi grip benzeri belirtiler görülmektedir. Fakat günümüzde büyük sayılarda insan üzerinde kullanılan bir koronavirüs aşısı olmadığı için diğer bazı yan etkiler zaman içinde belli olacaktır. (6)

Korona Virüs Aşısı Etkinliği

Bir aşının etkinliği bir toplumda aşı yapılan kişilerin aşı yapılmayan (veya plasebo aşı yapılan) kişilere göre bulaşıcı hastalığın görülme sıklığının azlığı oranıdır. Günümüzde koronavirüs aşıları için elimizde üreticiler tarafından yapılan çalışmalar sırasında elde edilen etkinlik oranları dışında veri yok. Bu verilere göre Pfizer/BioNTech ve Moderna tarafından üretilen mRNA aşıları %95, Oxford/AstraZeneca tarafından üretilen vektör aşısı %70-90 ve Sputnik üretimi vektör aşısı %92 oranında koruyucu bulundu. (7, 8)

Koronavirüs tarafından oluşturulan COVID-19 orta çıktığında ABD İlaç ve Gıda Yönetimi (FDA) tarafından gelecekte üretilecek koronavirüs aşısı etkinlik oranının en az %50 olması gerektiği bildirilmişti. Bu bildiride koronavirüs aşısı etkinlik oranı diğer hastalıklar için üretilen aşılara göre oldukça düşük tutulmuştu. Bunun büyük olasılıkla nedeni günümüze kadar koronavirüs ailesinden başka virüslerin oluşturduğu pandemi yaratacak kadar büyük olmayan salgınlar (SARS, MERS) sırasında yapılan aşı çalışmalarının başarısız olmasıydı. Fakat günümüzdeki duruma bakarsak koronavirüs aşısı üretmek için oluşturulan ekiplerin yıllarca çalışması gerekmediği ve ortaya çıkan aşıların etkinliğinin de oldukça yüksek bir oranda olduğu açık olarak görüldü. (9)

Kaynaklar

1 – Erciyes Üniversitesinde geliştirilen Kovid-19 aşı adayında ilk doz uygulandı (AA) (https://www.aa.com.tr/tr/koronavirus/erciyes-universitesinde-gelistirilen-kovid-19-asi-adayinda-ilk-doz-uygulandi/2032988)

2 – Coronavirus vaccine (NHS) (https://www.nhs.uk/conditions/coronavirus-covid-19/coronavirus-vaccination/coronavirus-vaccine/)

3 – COVID-19 vaccine (Wikipedia) (https://en.wikipedia.org/wiki/COVID-19_vaccine)

4 – Vaccine Types (NIH) (https://www.niaid.nih.gov/research/vaccine-types)

5 – Here’s a look at how the different coronavirus vaccines work (CNN) (https://edition.cnn.com/2020/11/24/health/covid-vaccines-design-explained/index.html)

6 – Public needs to prep for vaccine side effects (Science) (https://science.sciencemag.org/content/370/6520/1022)

7 – Vaccine efficacy (Wikipedia) (https://en.wikipedia.org/wiki/Vaccine_efficacy)

8 – How Effective Are The Covid-19 Vaccine Candidates? (Statista) (https://www.statista.com/chart/23510/estimated-effectiveness-of-covid-19-vaccine-candidates/)

9 – Development and Licensure of Vaccines to Prevent COVID-19 – Guidance for Industry (FDA) (https://www.fda.gov/media/139638/download)

Op. Dr. Serdar Sarı

Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı

You may also like...